Bestaat een vlotte pen echt?

Wat is een vlotte pen?

Er bestaat geen eenduidige definitie van deze term, al voelen we intuïtief goed aan wat hij betekent. De pen als schrijfgereedschap, gecombineerd met het idee van vlotheid, brengt ons tot de volgende omschrijving:

Met die vaardigheid kun je gemakkelijk en efficiënt teksten maken die prettig lezen en de belangstelling van lezers wekken.

Of een vlotte pen aangeboren is of aangeleerd kan worden, blijft onderwerp van discussie. Sommigen stellen zelfs dat zoiets helemaal niet bestaat.

Vandaag richten we ons op een prangender vraag: is een vlotte pen werkelijk een eigenschap van goede schrijvers die zorgt voor teksten van hoge kwaliteit? En kun je zonder die eigenschap niet in dit vak aan de slag? Hieronder nemen we die twijfels weg.

Bestaat een vlotte pen?

Een taalkundig principe stelt dat nieuwe woorden ontstaan omdat ze een functie vervullen. Dat de uitdrukking ‘een vlotte pen’ bestaat, wijst erop dat sommige teksten inderdaad prettiger lezen dan andere. De ene copywriter schrijft boeiender dan de andere. Een tekst lezen kan voelen als balsem voor de ziel, maar ook als een rit over een weg vol kuilen.

Die eenvoudige observatie heeft een eigen naam gekregen, die bovendien goed werkt in de communicatie: we kunnen immers rechtstreeks zeggen dat de ene schrijver een vlotte pen heeft en de andere niet.

Het probleem is dat zo’n taalkundige veralgemening de complexiteit van het onderwerp buiten beschouwing laat. Een vlotte pen is geen etiket dat je wel of niet verdient, doordat je ermee geboren bent of een dure opleiding hebt afgerond. Het is eerder een glijdende schaal met allerlei posities tussen 0 en 1. Met andere woorden: een schrijver kan in meer of mindere mate voldoen aan wat we doorgaans verstaan onder een vlotte pen.

Waar hangt een vlotte pen van af?

We weten inmiddels dat de werkelijkheid niet zwart-wit is. Een vlotte pen is niet iets wat je simpelweg krijgt of verliest. Maar waarom schrijven sommige mensen zo soepel, terwijl anderen daar moeite mee hebben? Daarvoor zijn twee factoren verantwoordelijk. De ene zit in ons hoofd, de andere schuilt in het onderwerp waarover we schrijven.

De structuur van het neuronennetwerk

Iedereen leert de wereld op een eigen manier kennen en beleven. Onze unieke combinatie van genen en persoonlijke levenservaringen vormt onze persoonlijkheid, en daarmee ook ons denken. Als alleen al het testosterongehalte in het bloed — bij mannen ongeveer 20–30 nmol/l — ons gedrag aanzienlijk beïnvloedt, hoe groot is dan de invloed van de zenuwcellen in onze hersenen? Hun aantal wordt geschat op 150 miljard, waarbij elke cel bovendien verbindingen, oftewel synapsen, vormt met 10.000 andere cellen.

Zo’n complex neuronennetwerk draagt bij aan de unieke manier van denken van ieder mens. Omdat schrijven niets anders is dan gedachten weergeven met behulp van afgesproken tekens, bouwt ieder van ons zinnen op een andere manier op. Dat is een van de redenen waarom geen twee schrijfstijlen precies hetzelfde zijn en robots niet op dezelfde manier teksten kunnen maken als mensen.

Verschillen in schrijfvaardigheid weerspiegelen de unieke denkstructuur van ieder van ons. Dat betekent niet dat er een speciaal hersengebied of een bijzondere configuratie van neuronen bestaat die iemand een vlotte pen bezorgt. Het gaat om een eigenschap die je in verschillende mate kunt bezitten, niet om iets wat je wel of niet hebt. We kunnen dus alleen stellen dat sommige mensen van nature meer aanleg hebben om hun gedachten op papier te zetten.

De aard van de opdracht

Onze persoonlijke eigenschappen bepalen onze taalvaardigheid, waaronder ons schrijftalent. Toch blijken het tempo, het gemak en de soepelheid waarmee we schrijven vooral af te hangen van de eisen van de opdracht: welke informatie moeten we overbrengen?

Als een opdracht weinig denkwerk vraagt, is het veel gemakkelijker om vlot te blijven schrijven. Je kunt bijna aan de lopende band zinnen ‘produceren’ en heel efficiënt werken. Maar zodra je een complexe opdracht krijgt die veel inhoudelijke diepgang vereist, verdwijnt die vlotte pen ineens. Zijn je schrijfvaardigheden dan plotseling afgenomen? Nee, het onderwerp vraagt gewoon om veel meer zorgvuldigheid en denkwerk, waardoor het schrijven niet meer vanzelf gaat.

Als een opdracht diepgaand denkwerk vereist, wordt het moeilijker om goede zinnen te formuleren. Dat hoort bij de aard van schrijven: het vormt slechts de schakel tussen onze gedachten en het papier. Hoe meer complexe en moeilijke onderwerpen je moet behandelen, hoe langzamer het schrijven verloopt. In zo’n situatie komen de eigenschappen die we met een vlotte pen associëren veel minder tot hun recht.