Waaruit bestaat het plot van een boek en hoe maak je het?

Wat is een plot?

Een plot bestaat meestal uit verschillende reeksen gebeurtenissen. Eén daarvan is de belangrijkste en vormt de ruggengraat van de roman. Rond deze hoofdverhaallijn, die meestal draait om de belangrijkste personages en de basis vormt van het hele verhaal, ontstaan secundaire verhaallijnen die minder belangrijk zijn voor het plot.

De functie van een plot is de fictieve wereld te ordenen en alle verhaallijnen, motieven en personages uit de roman met elkaar te verbinden tot een chronologisch — al is dat niet altijd zo — en logisch geheel. Daardoor wordt het volledige verhaal samenhangend en begrijpelijk voor de lezer.

De belangrijkste elementen van een plot zijn:

• de chronologie van gebeurtenissen – deze ordent de gebeurtenissen, helpt de lezer hun oorzaak-gevolgrelatie te begrijpen en vormt een logisch verhaal;
• het leidende motief – een terugkerend element in het plot dat helpt een bepaalde gedachte of boodschap over te brengen, vaak een symbolische betekenis heeft en het hele verhaal samenbindt;
• de structuur (inleiding, uitwerking en slot) – deze helpt gebeurtenissen te organiseren en de spanning geleidelijk op te bouwen; een goed opgebouwde structuur leidt de lezer door het hele verhaal en wijst op de belangrijkste momenten in het plot;
• de vertelwijze – het perspectief heeft grote invloed op de uiteindelijke beleving van een werk; het bepaalt vanuit welk standpunt het verhaal wordt verteld, welke elementen worden benadrukt en hoe het verhaal het beste bij het werk past;
• de dialogen – dialogen helpen de lezer de personages, hun opvattingen, gedachten en onderlinge relaties te begrijpen en dragen bij aan conflicten tussen personages; ze beïnvloeden ook de vertelstijl en de sfeer van het hele werk;
• het hoogtepunt – dit is het belangrijkste en emotioneel meest geladen onderdeel van het plot, waarin alle verhaallijnen samenkomen; meestal gaat het om een plotselinge wending die aan de oplossing van het conflict voorafgaat;
• plotwendingen – deze brengen radicale veranderingen in het verloop van de gebeurtenissen, verrassen de lezer en veranderen de richting van het plot; ze moeten plotseling, logisch en onvoorspelbaar zijn;
• beschrijvingen van locaties – deze creëren de sfeer van het werk, vormen een visueel beeld van het verhaal en de personages en introduceren de lezer in de fictieve wereld. Soms helpen ze ook de spanning op te bouwen.

Soorten plots

Een plot kan verschillende vormen aannemen, afhankelijk van het karakter van het verhaal en de manier waarop het wordt verteld. De opbouw en vertelwijze bepalen vaak tot welk type een werk behoort.

Soorten plots op basis van compositie

Binnen deze categorie onderscheiden we drie soorten plots:

• open – met een open einde waarin verhaallijnen niet volledig worden afgerond, zoals in Inception van Christopher Nolan;
• gesloten – waarbij alle verhaallijnen tot een einde worden gebracht, zoals in Harry Potter and the Deathly Hallows van J.K. Rowling;
• raamvertelling – gebaseerd op een raamconstructie die het eigenlijke verhaal opent en afsluit. Het gaat om een verhaal-in-een-verhaal, zoals in Duizend-en-een-nacht.

Soorten plots op basis van structuur

Op basis van het aantal verhaallijnen in een roman kunnen we de volgende plots onderscheiden:

• enkelvoudig plot – gebaseerd op één hoofdverhaal dat zich door het hele boek ontwikkelt. Het moet een duidelijke inleiding, uitwerking en afsluiting hebben en de lezer helder naar het centrale hoogtepunt en/of de oplossing van het conflict leiden. Een voorbeeld is het verhaal van Romeo en Julia van William Shakespeare.
• meervoudig plot – hierbij ontwikkelen minstens twee verhaallijnen over verschillende gebeurtenissen zich gelijkwaardig. Ze hebben een gemeenschappelijk leidend motief of thema. Dit type plot biedt ruimte voor meerdere perspectieven, verhoogt de dynamiek en maakt het mogelijk verschillende thema’s aan te snijden en personages van meerdere kanten te laten zien. In zo’n complexe vertelstructuur is het gemakkelijker de aandacht van de lezer vast te houden, spanning op te bouwen en onverwachte wendingen toe te voegen, zoals in de Game of Thrones-reeks van George R.R. Martin.

Soorten plots op basis van de relatie tussen verhaallijnen

Een romanplot kan ook:

• parallel zijn – een meervoudig plot waarin alle gebeurtenissen zich op hetzelfde moment afspelen, niet noodzakelijk op dezelfde plaats, en gelijkwaardig zijn, zoals in Cloud Atlas van David Mitchell;
• lineair zijn – opgebouwd uit een begin, midden en einde, waarbij de gebeurtenissen chronologisch worden weergegeven, zoals in The Great Gatsby van F. Scott Fitzgerald;
• retrospectief zijn – waarbij het hele verhaal vanuit het verleden wordt verteld, bijvoorbeeld via de herinneringen van een personage, zoals in To Kill a Mockingbird van Harper Lee;
• episodisch zijn – gebaseerd op losse verbanden tussen afzonderlijke verhaallijnen of episodes, die niet duidelijk ondergeschikt aan elkaar zijn of geordend worden, zoals in De Odyssee van Homerus.

Een boeiend boekplot: wat houdt dat in?

Een goed opgebouwd en interessant boekplot moet vooral de aandacht van de lezer trekken. Dat kan met een meeslepend verhaal, plotwendingen, verrassende gebeurtenissen, conflicten en uitgesproken personages die daarin een rol spelen. Een voorbeeld van zo’n meeslepend verhaal is In de ban van de ring van J.R.R. Tolkien.

Daarnaast wordt een waardevol en boeiend plot gekenmerkt door:

• een goede opbouw;
• een samenhangende en logische reeks gebeurtenissen;
• veel emoties die de leeservaring beïnvloeden;
• mysterie, waardoor de lezer de afloop tot het einde niet kent;
• complexe gebeurtenissen die nieuwsgierigheid oproepen.

Hoe maak je een plotplan?

Naast formele aspecten, zoals het aantal verhaallijnen, de relaties tussen gebeurtenissen en de vertelwijze, is ook het verhaalconcept zelf belangrijk: het originele idee voor je boek.

De volgende tips kunnen helpen bij het creëren van een interessant verhaal:

1. Bedenk welke gedachte of boodschap je aan je lezers wilt meegeven.
2. Creëer herkenbare personages en laat hun motivaties, verleden en emoties zien, zodat duidelijk wordt hoe die het plot beïnvloeden.
3. Bepaal vervolgens het innerlijke conflict van de personages dat verband houdt met het centrale idee. Wat moet het personage doen om jouw boodschap in het werk duidelijk naar voren te brengen?
4. Bepaal waar en wanneer het verhaal zich afspeelt.
5. Maak een overzicht van de gebeurtenissen, van de minst belangrijke tot de momenten waarop de spanning haar hoogtepunt bereikt.
6. Zorg ervoor dat je boodschap overtuigend en waardevol is.

De drieakter is een veelgebruikt model dat helpt het hele verhaal te organiseren en gebeurtenissen samenhangend en logisch te presenteren.

Om je eigen verhaal te creëren, kun je een voorbeeld van een plotplan gebruiken dat je stap voor stap door het schrijfproces leidt. Zodra je alle belangrijke elementen voor het plot hebt uitgewerkt, kun je beginnen met schrijven. Houd je tijdens het werk aan je plan en vermijd de meest voorkomende fouten bij het opbouwen van een plot.

Het boekplot en het leidende motief

Het centrale idee dat een auteur aan lezers wil meegeven, sluit vaak aan bij het leidende motief van de roman en vormt een belangrijk onderdeel van het plot. Het leidende motief keert terug op de belangrijkste momenten in het boek en heeft grote invloed op de ontwikkeling van het plot. Denk daarom bij het kiezen ervan goed na over wat je de lezers nu werkelijk wilt vertellen.

Bekende leidende motieven zijn bijvoorbeeld:

• liefde en sociale klasse – Trots en vooroordeel van Jane Austen, Anna Karenina van Leo Tolstoj en The Great Gatsby van F. Scott Fitzgerald;
• verlies van individualiteit – 1984 van George Orwell, Brave New World van Aldous Huxley, Fahrenheit 451 van Ray Bradbury en Frankenstein van Mary Shelley;
• eenzaamheid – Honderd jaar eenzaamheid van Gabriel García Márquez, De oude man en de zee van Ernest Hemingway en De gedaanteverwisseling van Franz Kafka;
• de strijd tussen goed en kwaad – Macbeth van William Shakespeare, De meester en Margarita van Michail Boelgakov, Dune van Frank Herbert en In de ban van de ring van J.R.R. Tolkien;
• reis en zoektocht naar identiteit – De Odyssee van Homerus, On the Road van Jack Kerouac, De kleine prins van Antoine de Saint-Exupéry en De alchemist van Paulo Coelho.

Een leidend motief drukt vaak fundamentele vragen, waarden of problemen uit. Het is verstandig één centraal motief te kiezen, maar niets houdt je tegen om twee of meer motieven in je boek te verwerken.

Hoe voorkom je fouten bij het schrijven van een romanplot?

Ook een te traag of juist te snel verteltempo kan een zwakte zijn: het kan de lezer vervelen of overweldigen. Een andere veelgemaakte fout is het creëren van onvoldoende uitgewerkte personages, zonder duidelijke motivaties, en het vergeten van het conflict dat in elk verhaal noodzakelijk is. Een plot kan ook verzwakken door een te groot aantal personages of door veel details en beschrijvingen van gebeurtenissen die niet nodig zijn om de boodschap te begrijpen, maar het verhaal wel langer maken.

Een goede manier om deze fouten te voorkomen is een gedetailleerd plotplan maken: bepaal de structuur, inleiding, uitwerking en afsluiting en werk daarna de personages uit. Let tijdens elke fase ook op mogelijke inconsistenties tussen verhaallijnen en blijf de centrale gedachte van de roman uitwerken. Naast zelfstandig werken kunnen de meningen van eerste proeflezers erg nuttig zijn. Dankzij hun frisse blik kunnen zij onduidelijkheden of fouten aanwijzen die de auteur zelf over het hoofd heeft gezien.