Narratie: wat is het en welke typen zijn er?
Elk prozawerk heeft een vertellende instantie nodig die de gebeurtenissen vanuit zijn of haar perspectief beschrijft. De auteur bepaalt wie deze rol krijgt en op welke manier het verhaal aan de lezers wordt verteld. In de literatuur worden verschillende basistypen narratie onderscheiden, evenals diverse typen vertellers, ingedeeld op basis van hun rol in de roman. Wat zijn de kenmerken van de verschillende vertelstijlen en welk type kies je bij het schrijven van een roman?
Wat is narratie?
Narratie is de manier waarop gebeurtenissen in een literair werk of een film worden weergegeven. Daaronder vallen het perspectief van de verteller, de stijl en de structuur van het verhaal.
Het doel ervan is dus om het verhaal aan de lezers over te brengen en de fictionele wereld te presenteren. De verteller is op zijn beurt een fictief personage dat door de auteur is gecreëerd en het verloop van de handeling beschrijft.
De manier waarop het verhaal wordt verteld, beïnvloedt hoe de lezer het werk begrijpt en later interpreteert. Daarom moet de constructie van de verteller aansluiten bij de stijl van het prozawerk.
De populairste typen narratie in proza
In de traditionele typologie van narratie worden meestal drie typen onderscheiden, die van elkaar verschillen door de gebruikte grammaticale vorm:
- de personale narratie in de eerste persoon,
- de narratie in de tweede persoon,
- de narratie in de derde persoon.
Afhankelijk van het gekozen type kan de verteller meer of minder kennis hebben van de gebeurtenissen. Soms is de verteller bovendien zelf een van de personages in de roman.
Narratie in de eerste persoon
Bij narratie in de eerste persoon is de verteller betrokken bij de gebeurtenissen en vertelt hij het verhaal vanuit zijn eigen perspectief, met het voornaamwoord ‘ik’. Zijn kennis beperkt zich tot zijn eigen ervaringen.
Daardoor krijgt de lezer toegang tot de emoties, gevoelens en gedachten van het personage en kan hij midden in de gebeurtenissen staan. Dat ontbreekt vaak bij andere vertelvormen. De werkelijkheid wordt echter altijd subjectief weergegeven, zonder dat de lezer inzicht krijgt in de gedachten van andere personages.
Narratie in de eerste persoon komt vaak voor in werken met de vorm van een dagboek of memoires, maar ook in romans over het dagelijks leven, misdaadromans, fantasy en andere genres.
In deze vertelvorm kan de auteur de tegenwoordige tijd gebruiken (‘Ik verlaat het huis en begin om me heen te kijken’) of de verleden tijd (‘Ik was zo moe dat ik na een paar minuten in slaap viel’). Een verhaal in de eerste persoon en verleden tijd vinden we bijvoorbeeld in de roman Vrouwen van Charles Bukowski. Suzanne Collins gebruikte de tegenwoordige tijd in De Hongerspelen.
Narratie in de tweede persoon
Bij narratie in de tweede persoon wordt de lezer het hoofdpersonage van de roman. De vertellende instantie spreekt hem aan met persoonlijke voornaamwoorden als ‘jij’ en ‘jou’: ‘je loopt de kamer binnen en het licht verblindt je’, ‘je bent moe en gaat naar bed’.
Op die manier wordt de lezer bij het verhaal betrokken, ook al weet hij niet waar het naartoe gaat en kan hij de emoties van andere personages niet ontdekken.
Dit is het minst gebruikte type narratie en wordt meestal gekozen voor korte vormen, zoals verhalen. Victor Pelevin gebruikte deze vertelvorm onder meer in Ontologie van de kindertijd.
Narratie in de derde persoon
In dit geval vertelt de verteller het verhaal vanuit het perspectief van een zogenoemde onzichtbare observator of van een personage. Het gaat echter altijd om een vertellende instantie van buitenaf.
Daardoor is een bredere context mogelijk. De gedachten van personages worden vaak weergegeven in de vorm van vrije indirecte rede, terwijl de kennis van de verteller niet beperkt hoeft te blijven tot het hoofdpersonage.
Een vertelling in de derde persoon maakt het gemakkelijker om de actie te versnellen en plotseling van plaats of tijd te wisselen om de ervaringen van andere personages te tonen. In zulke romans kan de lezer het verhaal van alle personages leren kennen en tegelijkertijd afstand houden tot de gebeurtenissen, omdat hij alleen een verslag van buitenaf krijgt.
Auteurs gebruiken bij narratie in de derde persoon de verleden tijd, zoals Agatha Christie in de misdaadroman Murder on the Orient Express, of de tegenwoordige tijd, zoals Hilary Mantel in Wolf Hall.
Hoe herken je de verschillende typen vertellers?
Naast de hierboven genoemde vertelvormen op basis van de persoon bestaan er andere typologieën. Daarin wordt de verteller ingedeeld op basis van zijn kennis en de functie die hij in de roman vervult. Waarin verschillen deze typen van elkaar?
De verteller en zijn kennis
Op basis van de kennis van de vertellende instantie worden in prozawerken de volgende typen onderscheiden:
- de alwetende verteller – deze beschikt over onbeperkte kennis van de gebeurtenissen, kent de onuitgesproken gedachten van alle personages, kent het verleden en de toekomst, becommentarieert gebeurtenissen en beoordeelt ze (bijvoorbeeld Oorlog en vrede van Leo Tolstoj);
- de beperkte verteller – deze is verbonden met één of meer personages en zijn kennis beperkt zich tot wat zij weten (bijvoorbeeld 1984 van George Orwell).
De verteller en zijn rol in de roman
Afhankelijk van de functie die de vertellende instantie in het werk vervult, kunnen drie typen vertellers worden onderscheiden:
- de personale verteller in de eerste persoon – een actieve deelnemer aan de handeling die vanuit zijn eigen perspectief vertelt;
- de personale verteller – deze presenteert het verhaal door de ogen van één personage dat niet de vertellende instantie is (bijvoorbeeld Trots en vooroordeel van Jane Austen);
- de auctoriale verteller – deze vertelt vanuit het perspectief van een commentator of observator die niet aan de gebeurtenissen deelneemt, maar er wel commentaar op geeft (bijvoorbeeld De toverberg van Thomas Mann).
Andere vormen van narratie
Naast de basistypen van vertelperspectief bestaan er in prozateksten ook minder gebruikelijke vormen die door auteurs worden ingezet.
Een interessant procedé is bijvoorbeeld behavioristische narratie. Deze beperkt zich tot wat van buitenaf kan worden waargenomen, zonder in de emoties van het personage door te dringen. De verteller beschrijft gebaren, uitspraken en gedrag van personages op een objectieve manier. Een dergelijke stijl vinden we bijvoorbeeld in Hills Like White Elephants van Ernest Hemingway.
In sommige romans wordt ook epistolaire narratie gebruikt. Daarbij worden brieven, dagboeken of andere documenten aangehaald. Deze tekst, meestal geschreven in de eerste persoon, leidt de lezer door het verhaal. Vaak wordt dit type gecombineerd met een andere vertelvorm, zoals in Het lijden van de jonge Werther van Goethe.
Een ander type is collectieve narratie, waarbij het verhaal wordt verteld door een collectieve instantie (‘wij’), bijvoorbeeld een hele gemeenschap of een groep personages, in plaats van door één verteller. Deze vertelvorm komt voor in Wij, kinderen van het station Zoo van Christiane F.
Ook de stream-of-consciousnessvertelling is een interessante optie. Deze toont de innerlijke gedachten en emoties van een personage op een chaotische manier, vaak zonder duidelijke logica of interpunctie, om de natuurlijke loop van het denken weer te geven. Een voorbeeld is de cyclus Op zoek naar de verloren tijd van Marcel Proust.
Welk type narratie moet je kiezen?
De keuze voor een bepaald type narratie hangt vooral af van de auteur en van het soort roman dat hij of zij schrijft.
In misdaadromans, waarin gebeurtenissen vanuit verschillende perspectieven moeten worden weergegeven, is een alwetende verteller in de derde persoon een goede keuze. In romans over het dagelijks leven, waarin de emoties en gedachten van personages belangrijker zijn, kan narratie in de eerste persoon of een personale verteller beter passen.
Schrijvers kiezen bovendien vaak niet voor één narratiemodel, maar combineren verschillende typen in één werk. Zo ontstaan zogenoemde gemengde vertelvormen of meervoudige narratie. Daardoor wordt het veel gemakkelijker om een verhaal vanuit verschillende perspectieven te presenteren en tegelijkertijd een eigen stijl te behouden.
Samenvatting
- Narratie is de manier waarop een verhaal in een literair werk wordt verteld; de verteller presenteert de plot en begeleidt de lezer.
- Op basis van de gebruikte grammaticale vorm onderscheiden we drie basistypen narratie: in de eerste, tweede en derde persoon.
- Een alwetende verteller beschikt over volledige kennis van de plot en de personages, terwijl een beperkte verteller alleen weet wat het personage waarmee hij verbonden is, weet.
- Vertellers kunnen ook worden ingedeeld op basis van hun rol in de roman: als personale verteller in de eerste persoon, personale verteller of auctoriale verteller.
Jouw commentaar is toegevoegd en wacht op goedkeuring.
Geef een reactie